Η τέχνη, τα όρια και το σκάνδαλο

Η σύλληψη και παραπομπή σε δίκη του διευθυντή της έκθεσης “Art Athina” και της δημιουργού το έργο της οποίας κρίθηκε ως προσβλητικό, προσβάλλει όλους μας. Το θέμα δεν έχει να κάνει με το τι είναι έργο τέχνης και τι όχι, ούτε με το ποιος έχει δικαίωμα να αποκαλείται καλλιτέχνης, φιλότεχνος, τεχνοκριτικός. Επίσης το θέμα δεν είναι καθόλου αν πρέπει ή όχι να υπάρχουν όρια στην τέχνη.

Το κύριο ζήτημα που έθεσε η επέμβαση της αστυνομίας στον εκθεσιακό χώρο είναι αν αποδεχόμαστε να εκχωρήσουμε στην αστυνομία το δικαίωμα να κρίνει τι μπορεί να παρακολουθήσει ένας ενήλικας σε έναν κλειστό εκθεσιακό χώρο όπου υπάρχουν μάλιστα και σχετικές προειδοποιήσεις πως το θέαμα απευθύνεται σε ενήλικες. Η εύλογη απάντηση είναι ότι στο βαθμό που δεν τελείται κάποιο έγκλημα, οι αρχές, η αστυνομία, το κράτος δεν έχουν κανέναν απόλύτως ρόλο ή δικαίωμα παρέμβασης. Πάμε λοιπόν στο πραγματικό ερώτημα. Υπήρχε τέλεση εγκλήματος στο Art Athina και, αν ναι, ποιο έγκλημα ήταν αυτό;

Έχουμε δύο πιθανότητες και αν δεν κάνω λάθος ασκήθηκε δίωξη και για τις δύο: η μία αφορά την “πρόκληση σκανδάλου με ακόλαστες πράξεις” όπως αυτή ορίζεται από το άρθρο 353 του Ποινικού Κώδικα, στην πρώτη παράγραφο: “Όποιος δημόσια επιχειρεί ακόλαστη πράξη και προκαλεί μ’ αυτήν σκάνδαλο τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών”.

Η δεύτερη αφορά την “προσβολή συμβόλων του ελληνικού κράτους” όπως αυτή ορίζεται από το άρθρο 181 του Ποινικού Κώδικα: “Όποιος, για να εκδηλώσει μίσος ή περιφρόνηση, αφαιρεί καταστρέφει παραμορφώνει ή ρυπαίνει την επίσημη σημαία του Κράτους ή έμβλημα της κυριαρχίας του, τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο (2) ετών”.

Ας πάρουμε την πρώτη, δηλαδή την πρόκληση σκανδάλου. Για να στοιχειοθετηθεί το έγκλημα πρέπει να υπάρχουν απαραιτήτως οι εξής προϋποθέσεις και μάλιστα όλες, όχι μόνο μερικές από αυτές:

1. κάποιος
2. επιχειρεί
3. ακόλαστη πράξη
4. σε δημόσιο χώρο
5. και προκαλεί σκάνδαλο (με την πράξη)

Αν πούμε λοιπόν ότι έχουμε τον “κάποιον” (τη δημιουργό και τον διευθυντή), πρέπει να δεχτούμε ότι ο όρος “επιχειρεί” χωράει και το “απεικονίζει σε βίντεο” και ότι ο αυνανισμός υπό τον ήχο του εθνικού ύμνου είναι “ακόλαστη πράξη”.

Και άντε τα δεχτήκαμε αυτά. Τώρα αρχίζουν τα δύσκολα καθώς πρέπει επίσης να δεχτούμε ότι το κλειστό γκαράζ ιδιωτικού κτιρίου όπου υπάρχει εισιτήριο και ένδειξη ακαταλληλότητας είναι “δημόσιος χώρος”, και επιπλέον ότι όλα αυτά προκαλούν “σκάνδαλο” σε κάποιους, δηλαδή ότι κάποιοι διάλεξαν ενσυνείδητα να πάνε σε εκθεσιακό χώρο, να πληρώσουν εισιτήριο, να πάνε στο γκαράζ, να διαβάσουν την ταμπέλα περί ακαταλληλότητας, να δούνε το βίντεο για να σκανδαλιστούν τελικά.

Είναι ελπίζω σαφές πως δεν υπάρχει ούτε καν υπόνοια τέλεσης του αδικήματος της πρόκλησης σκανδάλου.

Μένει το δεύτερο, δηλαδή η προσβολή συμβόλων. Κι εδώ για να στοιχειοθετηθεί το έγκλημα απαιτούνται οι εξής προϋποθέσεις και πάλι όλες, όχι μόνο μερικές από αυτές:

1. κάποιος
2. αφαιρεί καταστρέφει παραμορφώνει ή ρυπαίνει
3. επίσημη σημαία ή έμβλημα κυριαρχίας του κράτους
4. για να εκδηλώσει μίσος ή περιφρόνηση

Ας τα πάρουμε πάλι ένα-ένα. Ας πούμε ότι έχουμε τον “κάποιον” (τη δημιουργό και τον διευθυντή), και ας δεχτούμε ότι ο εθνικός ύμνος είναι έμβλημα κυριαρχίας (και όχι ας πούμε φορέας ιδεών, παράδοσης, εθνικής υπερηφάνιας, κλπ). Πρέπει επίσης να δεχτούμε ότι η χρήση του ως μουσική υπόκρουση στο βίντεο είναι αφαίρεση (δεν είναι, δεν αφαιρέθηκε), ή καταστροφή (δεν είναι, δεν καταστράφηκε), ή παραμόρφωση (δεν είναι, δεν παίχτηκε κάποια ανάρμοστη παραλλαγή) ή ρύπανση (πάλι δεν είναι, εκτός αν δεχτούμε την ευρεία έννοια της ρύπανσης μέσω της προβολής παράλληλης “ρυπαρής” εικόνας - πολύ δύσκολα όμως μια δημοκρατική πολιτεία δέχεται να ερμηνεύεται ευρύτερα ένας νόμος που οδηγεί σε καταδίκη).

Τέλος, και εξίσου σημαντικό και απαραίτητο, πρέπει να δεχτούμε ότι ο δράστης τα έκανε όλα αυτά για να εκδηλώσει μίσος ή περιφρόνηση και βέβαια πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένη πρόθεση να προκαλέσει ειδικά μίσος ή περιφρόνηση και όχι κάτι άλλο. Είναι σαφές πως ούτε αυτή η διάταξη έχει εφαρμογή καθώς και πάλι δεν συντρέχουν όλες οι προϋποθέσεις της.

Ως εκ τούτου δεν υπήρξε περίπτωση τέλεσης εγκλήματος στο γκαράζ του εκθεσιακού χώρου της Art Athina. Επομένως για να ξαναγυρίσω στην αρχική θέση, η επέμβαση της αστυνομίας, οι συλλήψεις και η παραπομπή σε δίκη, αφορούν όλους μας, προσβάλλουν όλους μας.

Αν δεχτούμε πως καλώς έκανε η αστυνομία, αποδίδουμε στο κράτος και τα όργανα της τάξης έναν ιδιαίτερα διευρυμένο ρόλο, τους βάζουμε στο σπίτι μας. Και παραδίδουμε ελευθερίες και δικαιώματα που κατακτήθηκαν με αγώνες κατά της αυθαιρεσίας της εκάστοτε εξουσίας. Κι όλα αυτά είναι άσχετα με την τέχνη και τα όριά της. Αποτελούν όμως βεβαιότατα ένα πρώτης τάξεως σκάνδαλο.