Μπιέλο Ντούγμε - ξαφνικό κόλλημα

Θυμήθηκα το “Λευκό Κουμπί” (Bijelo Dugme) ξανακοιτάζοντας τις φωτογραφίες από το Σεράγεβο. Το πρώτο συγκρότημα του κιθαρίστα τότε Γκόραν Μπρέγκοβιτς είχε αφήσει εποχή στο Γιουγκοσλάβικο ροκ στα μέσα της δεκαετίας του 1970 και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ακόμα και σήμερα, στα κράτη που πήραν τη θέση της Γιουγκοσλαβίας στο χάρτη, πολύς κόσμος θυμάται, αγαπά και τραγουδά τα παλιά κομμάτια της νιότης του. Αυτά που τραγουδούσε πριν τον πόλεμο.

Το συγκρότημα διαλύθηκε μαζί με τη Γιουγκοσλαβία και ξανάσμιξε το 2005 για τρεις μεγάλες συναυλίες, στο Σεράγεβο (από όπου ξεκίνησε), το Ζάγκρεμπ και το Βελιγράδι. Μετά έπαιξαν κι αλλού. Ένα δείγμα κλασικής μπαλάντας τους παρακάτω. Δείχνει τα χρονάκια της, δεν είναι μέσα στη μουσική που ακούω αλλά κάπως, δεν ξέρω γιατί, μου έχει κολλήσει.

Διαδήλωση στο Σαράγεβο

Περπατάς στο Σαράγεβο και εκεί που όλα ήταν ήσυχα και όμορφα βλέπεις ξαφνικά παντού γύρω σου μπάτσους - και από τους απλούς και από τους σπέσιαλ που δίνουν πολύ ξύλο. Και σκέφτεσαι, εντάξει μπορεί να φαίνονται πλέον έξω καρδιά οι Βόσνιοι αλλά οι έχθρες κρατάνε ακόμα. Θα πλακώθηκαν πάλι Κροάτες, Σέρβοι και Μουσουλμάνοι. Αμ δε.

Τι κι αν σκοτώνονταν μεταξύ τους πριν από 15 χρόνια, τι κι αν ακόμα και σήμερα ορισμένα από τα ζητήματα που οδήγησαν στον πόλεμο της Βοσνίας παραμένουν άλυτα. Οι Βόσνιοι στο Σαράγεβο άλλον καημό είχαν την περασμένη εβδομάδα. Στη διαδήλωση συμμετείχαν οι φανατικοί φίλοι και των δύο μεγάλων ομάδων της πόλης, της Φ.Κ. Σεράγεβο και Ζέλιο (Ζελέσνιτσαρ). Ο λόγος που ένωσαν τις δυνάμεις τους ήταν η οργή τους για τον πρόεδρο της ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας της χώρας και για τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται τα ποδοσφαιρικά θέματα.

Ρώτησα και μου τα είπαν αυτά. Και όταν ο συνομιλητής μου με είδε απορημένο να κοιτάζω μια τη διαδήλωση και μια τις τρύπες από τις σφαίρες στους τοίχους των γύρω κτιρίων, σημάδια από τον πόλεμο, γέλασε και μου είπε: Εντάξει ο πόλεμος πέρασε. Το ποδόσφαιρο όμως είναι πολύ σοβαρή υπόθεση στη Βοσνία, δεν παίζεις με αυτά τα πράγματα.

Ελληνικός, τουρκικός ή βοσνιακός καφές;

“Εσπρέσο, καπουτσίνο, βοσνιακό;” ρωτάει ο σερβιτόρος στην καρδιά της παλιάς πόλης, στο Σαράγεβο. Τον κοιτάζω απορημένος. “Έναν βοσνιακό παρακαλώ”, λέω τελικά, περισσότερο για να δοκιμάσω κι αυτόν τον περίεργο καφέ. Σοφή επιλογή. Το κατάλαβα όταν έφτασε ο δίσκος με το μπρίκι γεμάτο αχνιστό καφέ, το ποτήρι με το δροσερό νερό και το λουκουμάκι (φωτό).

Ο βοσνιακός καφές είναι ίδιος με αυτόν που παλιότερα λέγαμε “τούρκικο” στην Ελλάδα και στη συνέχεια, για αναμφίβολα σοβαρούς εθνικούς λόγους, ονομάσαμε “ελληνικό” ή το ακόμα πιο αστείο “βυζαντινό”. Είναι ο καφές που οι Τούρκοι έφεραν στην Ευρώπη και οι ίδιοι πλέον δεν πίνουν καθώς μερικούς αιώνες πιο πίσω, ο καφές θεωρήθηκε το ποτό των επαναστατών.

Ανάλογα με την τοποθεσία, την περιοχή, το κράτος κλπ ο καφές αλλάζει όνομα για κυρίως πολιτικούς λόγους. Στη Βοσνία, λέγεται βοσνιακός σερβίρεται με λουκουμάκι και δροσερό νερό με τη ζάχαρη να έρχεται χώρια, καθώς δεν έχει βράσει στο μπρίκι μαζί με τον καφέ. Βοσνιακός τι, όμως; Πώς είναι η λέξη καφές στην τοπική γλώσσα;

Το σχετικό ανέκδοτο που άκουσα στο Σαράγεβο δείχνει, μου είπαν, και τη χαλαρή, καταφερτζίδικη νοοτροπία των κατοίκων της πόλης. Κάθεται λοιπόν ένας ντόπιος και σκέφτεται πώς να παραγγείλει τον βοσνιακό καφέ του. Να τον πει kava θα δείξει πως συντάσσεται με τους Κροάτες. Να τον ζητήσει kafa θα είναι σα να λέει ότι είναι με τους Σέρβους και kahva με τους Βόσνιους μουσουλμάνους.

Το σκέφτεται, το ξανασκέφτεται κι αφού δε βρίσκει άκρη κοιτάζει το σερβιτόρο που περιμένει υπομονετικά και του λέει. “Έναν καπουτσίνο παρακαλώ”.

Διδακτικές ιστορίες από το παρελθόν: Το μακεδονικό και η κρίση του 1961-1962

… δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει πως η ελληνική πολιτική έχει την αχίλλειο πτέρνα της: την εμμονή σε μια θέση που κανείς στην ουσία, διεθνώς αλλά ακόμη και στην Ελλάδα, δεν πιστεύει: το “ανύπαρκτο ζήτημα”.

Το παραπάνω απόσπασμα περιλαμβάνεται στα συμπεράσματα του μικρού (142 σελίδες), πολύ ενδιαφέροντος, σχεδόν συναρπαστικού βιβλίου του Σωτήρη Βαλντέν με τίτλο “Ελλάδα-Γιουγκοσλαβία, Γέννηση και εξέλιξη μιας κρίσης και οι ανακατατάξεις στα Βαλκάνια 1961-1962″. Το βιβλίο εκδόθηκε από τις εκδόσεις Θεμέλιο, το 1991, την εποχή που η Γιουγκοσλαβία άρχιζε να διαλύεται και λίγο πριν ξεσπάσουν οι αιματηρές συγκρούσεις ο απόηχος των οποίων βασανίζει ακόμα την περιοχή.

Εξετάζει, όπως λέει και ο τίτλος του μια περίπου άγνωστη, ξεχασμένη και πάντως βραχύβια κρίση ανάμεσα στη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα με επίκεντρο το ζήτημα της Μακεδονίας. Μια κρίση που εν πολλοίς πυροδοτήθηκε και συντηρήθηκε από σκληροπυρηνικές εφημερίδες και αρθρογράφους της Γιουγκοσλαβικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και της Ελλάδας. Και που, στην Ελλάδα τουλάχιστον, αποτέλεσε βασικό πεδίο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης αλλά και μεταξύ πολιτικών προσωπικοτήτων της εποχής.

Ο Βαλντέν εξηγεί απλά και εύστοχα, παραθέτοντας χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τον Τύπο της εποχής, πώς οι κατηγορίες για εθνική μειοδοσία εκτοξεύονταν από το ένα κόμμα στο άλλο ανάλογα με τη συγκυρία. Δείχνει επίσης πώς φτάσαμε στο κάπως παράδοξο φαινόμενο από τη μια πλευρά ο συντηρητικός, “εθνικόφρων”, υπουργός Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ να προσπαθεί συνεχώς να υποβαθμίσει την κρίση ζητώντας διαρκώς μεγαλύτερη σύσφιγξη των σχέσεων με την Γιουγκοσλαβία, και από την άλλη πλευρά η “προοδευτική” Ένωση Κέντρου να κάνει σημαία του ανένδοτου αγώνα τις καταγγελίες για μειοδοσία (σε ένα κατά τα άλλα “ανύπαρκτο” μακεδονικό ζήτημα).

Συμφέροντα μεγάλων και μικρών κρατών, δουλείες και παιχνίδια των εφημερίδων της εποχής, μικροκομματικές σκοπιμότητες, μειονοτικά ζητήματα και θέματα εθνικής ταυτότητας πρωταγωνιστούν στην ιστορία που διηγείται ο συγγραφέας με τρόπο μάλιστα που σε κρατάει σε αγωνία μέχρι το τέλος όπου παραθέτει τα συμπεράσματά του. Αν μάλιστα λάβει κανείς υπ όψιν πως το βιβλίο γράφτηκε πριν από 17 χρόνια, αποτελεί ακόμα πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση καθώς όσα έγιναν γνωστά στα χρόνια που μεσολάβησαν δε φαίνεται να το επηρεάζουν ή να το διαψεύδουν. Ο Βαλντέν εξάλλου είναι ένας από τους πλέον καταρτισμένους ειδικούς σε θέματα Βαλκανίων.

Το “Ελλάδα-Γιουγκοσλαβία, Γέννηση και εξέλιξη μιας κρίσης, 1961-1962″ έπεσε στα χέρια μου κατά τύχη αυτήν την περίοδο που το Μακεδονικό προκαλεί νέα αναζωπύρωση των παθών και στις δύο πλευρές των μεταξύ μας συνόρων. Διαβάζεται γρήγορα και εύκολα. Σου μένει όμως για καιρό. Αν το βρείτε, πάρτε το.

Σήμερα πανηγύρια για το Κοσσυφοπέδιο, αύριο απορίες

Από το πρωί, οι αλβανικές σημαίες και τα κορναρίσματα έχουν δώσει άλλο χρώμα στη μικρή μας κωμόπολη καθώς οι Αλβανοί πανηγυρίζουν τη μονομερή ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του Κοσσυφοπεδίου. Πολλοί νεαροί, λιγότεροι μεγαλύτερης ηλικίας, Αλβανοί συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Σουμάν, μπροστά από τα κτίρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά και πιο κάτω, στην πλατεία του χρηματιστηρίου, στο ιστορικό κέντρο των Βρυξελλών για να γιορτάσουν την ιστορική, γι αυτούς, ημέρα.

Το ότι η ανακήρυξη της ανεξαρτησίας είναι μονομερής και παράνομη, με βάση το διεθνές δίκαιο, δεν απασχολεί ιδαίτερα τους χαρούμενους διαδηλωτές. Ούτε και το ότι οι αρχές του Κοσσυφοπεδίου παρουσίασαν μια κάπως περισσότερο πολιτικά ορθή σημαία (κίτρινος χάρτης σε μπλέ φόντο με έξι άσπρα αστεράκια) κάτι σαν συνδυασμός της Κυπριακής σημαίας με αυτή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Για τους Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου ο ενθουσιασμός είναι μεγάλος και η σημαία είναι μία.

Την ίδια ώρα που στο κέντρο της μικρής μας κωμόπολης οι Αλβανοί έστηναν χορό, οι κάτοικοι της Πρίστινα  υποδέχονταν την ανεξαρτησία με πυροτεχνήματα, και πολλές πολλές σημαίες. Ασφαλώς αλβανικές, αλλά και αμερικανικές, ευρωπαϊκές (ως “ευχαριστώ” για την υποστήριξη) καθώς επίσης και μία μεγάλη … φινλανδική. Ο πρώην πρωθυπουργος της Φινλανδίας Μάρτι Αχτισάρι είναι άλλωστε ο “νονός” της περίεργης αυτής ανεξαρτησίας καθώς το σχέδιό του (το οποίο είχαν απορρίψει οι Σέρβοι) ακολουθούν οι Κοσοβάροι με την υποστήριξη των Αμερικανών και των Ευρωπαίων.

Η σημερινή μονομερής ανεξαρτησία κλείνει μεν ένα κεφάλαιο που ξεκίνησε με την εγκληματική πολιτική του Μιλόσεβιτς στο Κοσσυφοπέδιο, ανοίγει όμως ένα άλλο ακόμα πιο μεγάλο και δύσκολο. Η αρχή του απαραβίαστου των συνόρων αποτέλεσε για πολλά χρόνια τη βάση οργάνωσης και λειτουργίας του διεθνούς συστήματος γύρω από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Από σήμερα, αυτή η αρχή αμφισβητείται ανοιχτά από βασικούς πρωταγωνιστές της διεθνούς πολιτικής που καλούνται πλέον να την αντικαταστήσουν με κάτι καινούριο, αποτελεσματικό και κοινά αποδεκτό.