Ο Τιμόθεος Κώνστας και ο κόσμος του Γιάννη Μαρή

Μυστήριοι τύποι κρυμμένοι στη σκιά. Παρακολουθήσεις, “τυχαίες” συναντήσεις σε ξενοδοχεία, θέατρα, και κοσμικά πάρτυ. Αεροπλάνα, θαλαμηγοί, γρήγορα αυτοκίνητα. Καθώς πρέπει, ευκατάστατοι πρωταγωνιστές με σκοτεινό παρελθόν, φόνοι, δράση και μυστήριο. Αυτός είναι ο κόσμος μέσα στον οποίο πρέπει να κινηθεί ο αστυνόμος Μπέκας και πότε-πότε ο δημοσιογράφος Μακρής.

Μέσα από τα βιβλιαράκια τσέπης που δίνει το “Βήμα” στην καθημερινή του έκδοση, οι δύο ήρωες του Γιάννη Μαρή συναντούν ξανά τους αναγνώστες, περισσότερο από μισόν αιώνα από τότε που κυκλοφόρησε στις εκδόσεις “Ατλαντίς” το “Έγκλημα στο Κολωνάκι”. Και κάποιοι αναγνώστες έχουν την ευκαιρία να εκτιμήσουν το ταλέντο του πατέρα του ελληνικού νουάρ μυθιστορήματος.  

Και είναι ένα περίεργο νουάρ αυτό. Με σαφείς αναφορές στα αμερικανικά αλλά και τα ευρωπαϊκά αστυνομικά μυθιστορήματα, έχει παρ΄όλ΄αυτά αρκετές ιδιαιτερότητες και δεν ντρέπεται καθόλου για τη γλώσσα που μιλάει. Αν ο Μάρλοου και ο Μεγκρέ κυκλοφορούν με άνεση σε βρεγμένα πεζοδρόμια κάτω από γκρίζους ουρανούς, ο Μπέκας κινείται εξίσου άνετα μέσα στο εκτυφλωτικό φως του ήλιου του καλοκαιριού και απολαμβάνει τον γαλανό ουρανό της Αττικής.

Ο Μαρής φαίνεται να διασκεδάζει με τις ιδιαιτερότητες αυτές. Καμμια φορά κλείνει και το μάτι στον αναγνώστη. “Για μια ακόμη φορά σκέφτηκα σε πόση αντίθεση ερχόταν το ολοκάθαρο αθηναϊκό πρωινό με όλα αυτά τα σκοτεινά και μπερδεμένα που με τριγύριζαν”, γράφει στο άνοιγμα του εβδόμου κεφαλαίου, στον “Θάνατο του Τιμόθεου Κώνστα” που μόλις τελείωσα.

Όπως σε όλα τα καλά νουάρ, το έγκλημα είναι απλώς μια πρόφαση για μιλήσει ο συγγραφέας για την κοινωνία, τους χαρακτήρες της και τις συγκρούσεις τους. Η πόλη είναι το φυσικό του περιβάλλον ακόμα κι αν χρειαστεί κάποιες φορές να στείλει τον ήρωά του σε ολιγοήμερο ταξίδι στην “επαρχία”. Ο Μαρής θαυμάζει αλλά και απορεί με την ταχύτητα με την οποία αλλάζει ο κόσμος γύρω του, φροντίζει πάντα όμως να συνδέει τη λαμπερή επιφάνεια του μυθιστορηματικού παρόντος με το σκοτεινό παρελθόν της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Έτσι για να μην ξεχνιόμαστε.

Αν και ο ίδιος ήταν μεταξύ των ηττημένων του εμφυλίου, ο κόσμος του είναι αυτός των νικητών. Εύποροι κύριοι, καλοντυμένες κυρίες, αξιοπρεπείς και υπεράνω πάσης υποψίας αστοί συναντούν ελάχιστα, όσο χρειάζεται, φτωχούς, λαϊκούς τύπους, συχνά μπλεγμένους σε παράνομα κυκλώματα. Μόνο οι αστοί έχουν την οικονομική δυνατότητα να απολαμβάνουν όλες τις πτυχές της ζωής στην σύγχρονη πόλη και αυτοί καταλαμβάνουν τη σκηνή στις ιστορίες του Μαρή. Στο παρασκήνιο όμως, την ιστορία όμως την κινούν και οι άλλοι.

Παράλληλα, ξανασυναντάμε ή συναντάμε για πρώτη φορά λεπτομέρειες ενός κόσμου που έχει χαθεί και σήμερα μοιάζει σα να μην υπήρξε ποτέ. Ένας χαρακτήρας φτάνει στο αεροδρόμιο στις 8 παρά τέταρτο για να επιβιβαστεί στην πτήση των 8, χωρίς άγχος. Άλλος λέει στον ταξιτζή να περιμένει καμμια δυο ώρες μέχρι να τελειώσει την επίσκεψή του σε σπίτι στα προάστεια. Ένας τρίτος μόλις προλαβαίνει το πλοίο για Μύκονο, το επόμενο είναι μετά από τρεις μέρες. Λίγα αλλά γρήγορα αυτοκίνητα κυκλοφορούν σε άδειους δρόμους, τα δημόσια τηλέφωνα σε ξενοδοχεία και περίπτερα κάνουν θραύση και οι εφημερίδες προσφέρουν κανονική ενημέρωση. Και το κάπνισμα είναι απόλαυση αλλά και απαραίτητο στοιχείο στις κοινωνικές συναναστροφές.

Διαβάζοντας στο ίντερνετ είδα πως η σειρά που η ΕΡΤ2 είχε γυρίσει με βάση το βιβλίο του Μαρή το 1987-1988 (κάπου 40 επεισόδια) έχει καταστραφεί καθώς στα χρόνια που ακολούθησαν έγραψαν από πάνω, όπως συνήθιζαν, αγώνες ποδοσφαίρου σβήνοντας τα επεισόδια από τις βιντεοκασέτες. Κανονικό έγκλημα καθώς για αρκετό κόσμο ήταν η καλύτερη σειρά εποχής που γύρισε η ΕΡΤ. Ίσως η εταιρία παραγωγής να έχει κρατήσει αντίγραφο. Το 2006, η τηλεόραση του Άλφα το γύρισε σε δύο επεισόδια στο πλαίσιο της σειράς “Οι ιστορίες του αστυνόμου Μπέκα”. Προφανώς από τσιγκουνιά, όλες οι ιστορίες (και αυτή) έχουν μεταφερθεί στη σημερινή εποχή κι έχουν χάσει μεγάλο μέρος από την ομορφιά τους. Κρίμα αν και το άνοιγμα στους τίτλους είναι πολύ καλό. Παρακάτω ένα μέρος από τη μουσική και τους τίτλους αρχής της σειράς του 1987.

Τη χρονιά που δραπέτευσε το λιοντάρι

Μια ιστορία που ταλαντεύεται ανάμεσα στο αστυνομικό νουάρ και τη μαύρη κωμωδία, χαρακτήρες που περιλαμβάνουν από ρομαντικούς πορτοφολάδες, καρικατούρες νεοναζί εξολοθρευτών και κυρίες που ψάχνουν τον έρωτα της ζωής τους, μέχρι σοβαρούς, μοναχικούς, αστυνομικούς, σκληροτράχηλους αριστερούς εκδικητές κι ένα λιοντάρι που δραπετεύει από το τσίρκο. Ιστορία και χαρακτήρες κινούνται με φόντο το Μπουένος Άιρες του 1957, με σποραδικούς πυροβολισμούς να ταράζουν τους περαστικούς, και τα ραδιόφωνα να παίζουν ειδήσεις από την επανάσταση στην Κούβα και την εκτόξευση του Σπούτνικ από τους Σοβιετικούς. Όλα αυτά κι άλλα πολλά περνούν από τις σελίδες του μυθιστορήματος “Τη χρονιά που δραπέτευσε το λιοντάρι” του Κάρλος Σαμπάγιο (εκδόσεις Πόλις, 2007), που μόλις τελείωσα.

Το βιβλίο κυλάει άνετα, χαρίζει λίγο συγκίνηση, λίγο γέλιο, λίγο αγωνία, έχει δράση και ανατροπές και περιγράφει πολύ ωραία την εποχή. Όσο εύκολα διαβάζεται όμως, άλλο τόσο εύκολα ξεχνιέται. Κι αυτό επειδή ο κατά τα άλλα πολυτάλαντος Σαμπάγιο (σεναριογράφος, ποιητής, κριτικός) θέλει να κάνει το βιβλίο του να είναι πολλά μαζί και κάπου το πράγμα μπερδεύεται λίγο.

Μένουν πάντως μερικές πολύ έντονες περιγραφές και ένας-δυο χαρακτήρες που παρακαλάς να τους ξανασυναντήσεις σε άλλα βιβλία-συνέχειες. Όπως αυτός του αστυνόμου Κασάρες που ακινητοποιημένος βλέπει να τον σημαδεύει ένα όπλο και ξέρει ότι όλοι (εκτός από τον ίδιο φυσικά) πάντα ρίχνουν μια κλεφτή ματιά στο όπλο πριν πυροβολήσουν. Κοιτάζει λοιπόν στα μάτια τον ένοπλο περιμένοντας να έρθει η στιγμή για να χτυπήσει.

Διδακτικές ιστορίες από το παρελθόν: Το μακεδονικό και η κρίση του 1961-1962

… δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει πως η ελληνική πολιτική έχει την αχίλλειο πτέρνα της: την εμμονή σε μια θέση που κανείς στην ουσία, διεθνώς αλλά ακόμη και στην Ελλάδα, δεν πιστεύει: το “ανύπαρκτο ζήτημα”.

Το παραπάνω απόσπασμα περιλαμβάνεται στα συμπεράσματα του μικρού (142 σελίδες), πολύ ενδιαφέροντος, σχεδόν συναρπαστικού βιβλίου του Σωτήρη Βαλντέν με τίτλο “Ελλάδα-Γιουγκοσλαβία, Γέννηση και εξέλιξη μιας κρίσης και οι ανακατατάξεις στα Βαλκάνια 1961-1962″. Το βιβλίο εκδόθηκε από τις εκδόσεις Θεμέλιο, το 1991, την εποχή που η Γιουγκοσλαβία άρχιζε να διαλύεται και λίγο πριν ξεσπάσουν οι αιματηρές συγκρούσεις ο απόηχος των οποίων βασανίζει ακόμα την περιοχή.

Εξετάζει, όπως λέει και ο τίτλος του μια περίπου άγνωστη, ξεχασμένη και πάντως βραχύβια κρίση ανάμεσα στη Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα με επίκεντρο το ζήτημα της Μακεδονίας. Μια κρίση που εν πολλοίς πυροδοτήθηκε και συντηρήθηκε από σκληροπυρηνικές εφημερίδες και αρθρογράφους της Γιουγκοσλαβικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και της Ελλάδας. Και που, στην Ελλάδα τουλάχιστον, αποτέλεσε βασικό πεδίο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης αλλά και μεταξύ πολιτικών προσωπικοτήτων της εποχής.

Ο Βαλντέν εξηγεί απλά και εύστοχα, παραθέτοντας χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τον Τύπο της εποχής, πώς οι κατηγορίες για εθνική μειοδοσία εκτοξεύονταν από το ένα κόμμα στο άλλο ανάλογα με τη συγκυρία. Δείχνει επίσης πώς φτάσαμε στο κάπως παράδοξο φαινόμενο από τη μια πλευρά ο συντηρητικός, “εθνικόφρων”, υπουργός Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ να προσπαθεί συνεχώς να υποβαθμίσει την κρίση ζητώντας διαρκώς μεγαλύτερη σύσφιγξη των σχέσεων με την Γιουγκοσλαβία, και από την άλλη πλευρά η “προοδευτική” Ένωση Κέντρου να κάνει σημαία του ανένδοτου αγώνα τις καταγγελίες για μειοδοσία (σε ένα κατά τα άλλα “ανύπαρκτο” μακεδονικό ζήτημα).

Συμφέροντα μεγάλων και μικρών κρατών, δουλείες και παιχνίδια των εφημερίδων της εποχής, μικροκομματικές σκοπιμότητες, μειονοτικά ζητήματα και θέματα εθνικής ταυτότητας πρωταγωνιστούν στην ιστορία που διηγείται ο συγγραφέας με τρόπο μάλιστα που σε κρατάει σε αγωνία μέχρι το τέλος όπου παραθέτει τα συμπεράσματά του. Αν μάλιστα λάβει κανείς υπ όψιν πως το βιβλίο γράφτηκε πριν από 17 χρόνια, αποτελεί ακόμα πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση καθώς όσα έγιναν γνωστά στα χρόνια που μεσολάβησαν δε φαίνεται να το επηρεάζουν ή να το διαψεύδουν. Ο Βαλντέν εξάλλου είναι ένας από τους πλέον καταρτισμένους ειδικούς σε θέματα Βαλκανίων.

Το “Ελλάδα-Γιουγκοσλαβία, Γέννηση και εξέλιξη μιας κρίσης, 1961-1962″ έπεσε στα χέρια μου κατά τύχη αυτήν την περίοδο που το Μακεδονικό προκαλεί νέα αναζωπύρωση των παθών και στις δύο πλευρές των μεταξύ μας συνόρων. Διαβάζεται γρήγορα και εύκολα. Σου μένει όμως για καιρό. Αν το βρείτε, πάρτε το.

Και σχιζοφρενής και δολοφόνος - η “Ανώνυμη Εταιρεία”, τώρα και στα ελληνικά

Η ανώνυμη εταιρεία, ιδίως η λεγόμενη πολυεθνική, συμπεριφέρεται σαν επικίνδυνος ψυχοπαθής που χωρίς καμμία αναστολή καταστρέφει τα πάντα στο πέρασμά της. Μοναδικός της στόχος είναι το βραχυπρόθεσμο κέρδος, για να δώσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρισμα στους μετόχους. Προσφιλής της μέθοδος η πάση θυσία αποφυγή οποιασδήποτε ευθύνης για τις ενέργειες και παραλείψεις της.

Πώς το κάνει αυτό και τι συνέπειες έχει για τον πλανήτη και τους πολίτες - αλλά και ποιες οι ευθύνες του κράτους και των πολιτών που αφήνουν τις εταιρίες να κάνουν ό,τι κάνουν - θα το διαβάσετε πάρα πολύ ωραία  στο βιβλίο “The Corporation, Το παθολογικό κυνήγι των εταιρειών γα κέρδος και εξουσία“. το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΚΨΜ.

Το βιβλίο που έγραψε ο Καναδός καθηγητής οικονομικών, Τζόελ Μπάκαν, το διάβασα σχεδόν με τη μία όταν κυκλοφόρησε στην αγγλική έκδοση. Από τότε το κάνω συχνά δώρο σε σωρό φίλους. Απλή ξεκάθαρη γλώσσα, διεισδυτικές παρατηρήσεις, αλλά και χιούμορ. Εύστοχη κριτική, μαζί και προτάσεις για δράση. Υπάρχει και σε ντοκυμαντέρ. Γενικώς μην το χάσετε.

Το παιχνίδι με τα βιβλία και τη σελίδα 123

“Φορούσε πολιτικά, με άσπρο σακάκι και άσπρο πουκάμισο χωρίς γραβάτα, και για μισή ώρα μού μιλούσε στα γαλλικά, χωρίς δυσκολία, έως ότου, με περισσότερη αυτοπεποίθηση πια, πέρασε στα σχεδόν τέλεια ισπανικά. Διηγούνταν ωραία, με λίγο μαύρο χιούμορ, και πού και πού έδειχνε προς τη θάλασσα, που απλωνόταν μπροστά στα μάτια μας, κάτω από την απότομη ακτή, σαν όλα να είχαν συμβεί εκεί, απέναντι από την καφετέρια όπου αυτος έπινε καφέ κι εγώ μέντα. Όταν συνέβησαν τα γεγονότα ήταν λοχαγός, διευκρίνισε“. Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε, Η Βασίλισσα του Νότου, μτφ. Δημήτρης Δημουλάς, Πατάκης 2004.

Το διάβασα πριν από τρία χρόνια σχεδόν με τη μία. Βρέθηκε πιο κοντά στην πολυθρόνα καθώς η τύχη το έφερε στην αριστερή πλευρά του κάτω ραφιού. Από αυτό το καταπληκτικό μυθιστόρημα, λοιπόν, το παραπάνω απόσπασμα που βρίσκεται, όπως θέλουν οι κανόνες του παιχνιδιού, στη σελίδα 123, περίοδοι 6 ώς 8. Ευχαριστώ την καλή μου Λαμπρινή για την πρόσκληση. Το μπαλάκι τώρα σε Compassocap, Φαίη, Κροτ, Exiled, και Theorema.